Gout ialah sejenis penyakit radang sendi yang paling biasa berlaku dalam kalangan orang dewasa. Penyakit ini berpunca daripada pengumpulan kristal monosodium urate (MSU) dalam badan secara berterusan. Gejala gout muncul apabila tisu badan bertindak balas terhadap kristal yang mendap ini dengan menghasilkan keradangan. Pemendapan kristal MSU dan gejala gout biasanya berlaku pada sesetengah individu yang mempunyai paras asid urik tinggi dalam darah, keadaan yang dikenali sebagai hiperurisemia. Asid urik terbentuk daripada pemecahan purin, iaitu bahan yang berasal daripada proses pembaharuan sel badan, pengambilan makanan, dan penghasilan semula jadi dalam badan. Secara umum, hiperurisemia ditakrifkan sebagai paras asid urik melebihi 6.8 mg/dL. Walau bagaimanapun, kristal asid urik boleh terbentuk walaupun pada paras yang lebih rendah, terutamanya dalam tisu yang bersuhu rendah atau berkeadaan lebih berasid. Kristal MSU cenderung mendap di dalam sendi dan tisu sekeliling sendi, terutama pada sendi ibu jari kaki, bahagian tengah kaki dan lutut. Oleh itu, gout biasanya muncul sebagai radang sendi akut yang sangat menyakitkan di kawasan tersebut. Serangan gout selalunya sembuh sendiri dalam masa 7 hingga 10 hari dan diikuti tempoh tanpa gejala. Namun, jika paras asid urik kekal tinggi dalam jangka masa panjang, serangan boleh menjadi lebih kerap dan lebih teruk, malah boleh melibatkan sendi bahagian atas badan dan banyak sendi yang berlaku secara serentak [1].
Pembentukan asid urik dalam badan
Untuk memahami bagaimana gout berlaku, kita perlu melihat kepada metabolisme purin dalam badan [2]. Purin ialah komponen asas yang membentuk nukleotida, iaitu bahan penting untuk membina DNA dan RNA dalam sel badan manusia. Nukleotida purin seperti adenosina trifosfat (ATP) dan guanosina trifosfat (GTP) juga memainkan peranan penting dalam penghasilan tenaga dan pelbagai fungsi dalam sel. Apabila metabolisme purin terganggu, paras asid urik dalam darah boleh berubah kerana asid urik merupakan produk akhir pemecahan purin dalam tubuh manusia.
Sumber purin dalam badan datang daripada dua sumber utama. Hampir dua pertiga purin dihasilkan oleh badan sendiri (endogen), manakala selebihnya diperoleh daripada makanan (eksogen). Purin daripada makanan membantu mengekalkan keseimbangan metabolisme purin melalui proses pembentukan baharu (de novo), kitar semula purin (salvage pathway), serta penukaran dan pemecahan purin. Semasa proses pencernaan, purin daripada makanan diuraikan menjadi nukleosida dan seterusnya menjadi purin asas bebas. Purin asas bebas ini boleh dikitar semula (salvage pathway) menjadi nukleotida dalam tisu badan atau diuraikan sepenuhnya menjadi asid urik, terutamanya di hati dan usus kecil. Purin daripada makanan biasanya hadir dalam bentuk adenosina monofosfat (AMP) dan guanosina monofosfat (GMP). Melalui tindakan enzim tertentu, AMP dan GMP ditukar kepada inosina monofosfat (IMP). Ia juga boleh ditukar kepada adenosina dan guanosina sebelum diproses menjadi inosina. Inosina kemudian ditukar kepada hypoxanthine dan akhirnya, melalui tindakan enzim xanthine oxidase, menjadi asid urik. Guanosina juga boleh ditukar kepada asid urik melalui laluan enzim lain.
Apabila pengambilan purin terlalu tinggi sehingga melebihi keupayaan badan untuk memprosesnya, asid urik berlebihan boleh terkumpul dalam darah. Keadaan ini dikenali sebagai hiperurisemia, iaitu paras asid urik yang tinggi dalam darah. Gout yang berpunca daripada hiperurisemia merupakan penyakit metabolik yang berkait rapat dengan purin. Semua makanan termasuk daging dan tumbuhan mengandungi purin, sesetengahnya mengandungi jumlah purin yang lebih tinggi. Pengambilan makanan tinggi purin secara berlebihan, seperti makanan laut dan organ dalaman haiwan, boleh menyebabkan peningkatan metabolit purin dan seterusnya pengumpulan asid urik dalam badan. Selain itu, pengambilan alkohol menyebabkan penggunaan ATP yang tinggi di hati untuk menghasilkan AMP, yang akhirnya meningkatkan paras asid urik dengan cepat. Pengambilan makanan yang kaya dengan yis, seperti roti dan minuman berasaskan yis, juga boleh meningkatkan pertumbuhan bakteria Saccharomyces cerevisiae dalam usus, yang berpotensi meningkatkan pengeluaran asid urik dalam badan.
Penyingkiran asid urik dalam badan
Dalam keadaan normal, kira-kira 90% asid urik yang ditapis oleh badan akan diserap semula, manakala selebihnya disingkirkan melalui air kencing dan najis. Apabila jumlah purin dalam badan melebihi keupayaan normal untuk diproses, keseimbangan antara penghasilan dan perkumuhan asid urik terganggu. Akibatnya, paras asid urik dalam darah akan meningkat. Buah pinggang memainkan peranan utama dalam menyingkirkan asid urik, iaitu sekitar dua pertiga daripada jumlah keseluruhan. Baki satu pertiga lagi disingkirkan melalui usus dengan bantuan bakteria baik dalam saluran penghadaman. Pemakanan boleh mempengaruhi proses perkumuhan asid urik dengan mempengaruhi fungsi buah pinggang dan kesihatan usus. Makanan yang kita ambil berinteraksi secara langsung dengan usus dan membantu mengekalkan keseimbangan sistem penghadaman. Oleh itu, faktor diet juga mempengaruhi bagaimana asid urik dikendalikan dan disingkirkan oleh usus. Asid urik yang terdapat dalam darah atau dalam cecair badan seperti air liur, hempedu dan jus gastrik boleh dipindahkan ke dalam usus melalui sel usus (enterosit). Dalam proses ini, protein pengangkut khas dalam sel usus memainkan peranan penting untuk mengekalkan keseimbangan asid urik. Jika protein pengangkut ini tidak berfungsi dengan baik, proses pengangkutan dan penyingkiran asid urik boleh terganggu. Antara protein penting ini termasuk ABCG2 dan NPT5. Gangguan fungsi protein ini boleh dipengaruhi oleh faktor pemakanan seperti pengambilan lemak dan gula yang berlebihan [2].
Kajian yang melibatkan 8709 peserta mendapati bahawa pengambilan gula ringkas yang tinggi boleh mengganggu fungsi protein SLC2A9 (GLUT9), iaitu protein yang membantu buah pinggang menyingkirkan asid urik [3]. Apabila fungsi protein ini terganggu, perkumuhan asid urik menjadi kurang berkesan dan paras asid urik dalam darah boleh meningkat. Selepas asid urik memasuki usus, bakteria baik dalam usus boleh membantu memecahkannya kepada bahan yang lebih ringkas seperti nitrogen atau karbon dioksida. Penyelidikan terkini menunjukkan bahawa perubahan dalam bakteria usus akibat diet tertentu boleh mempengaruhi risiko hiperurisemia dan gout. Sebagai contoh, diet yang tinggi lemak dan gula dalam jangka panjang boleh mengurangkan kepelbagaian bakteria usus yang bermanfaat, termasuk bakteria yang membantu memecahkan asid urik dan menghasilkan bahan yang menyokong penyingkiran asid urik [4].
Salah satu bahan bermanfaat yang dihasilkan oleh bakteria usus ialah asid lemak rantaian pendek seperti asid butirik (butyrate), yang dipercayai membantu meningkatkan penyingkiran asid urik melalui usus. Namun, diet tinggi lemak boleh mengurangkan jumlah bakteria baik yang menghasilkan bahan ini. Selain itu, cara badan menghasilkan tenaga daripada makanan juga mempengaruhi perkumuhan asid urik. Sebagai contoh, diet ketogenik menukar sumber tenaga daripada gula kepada lemak, menghasilkan bahan yang dipanggil badan keton seperti beta-hidroksibutirat (BHB). Bahan ini boleh menyebabkan persekitaran badan menjadi lebih berasid dan menggalakkan pembentukan kristal asid urik. Selain itu, BHB boleh mengurangkan penyingkiran asid urik kerana ia bersaing dengan asid urik untuk menggunakan protein pengangkut yang sama dalam badan.
Kesimpulannya, gout bukan sekadar sakit sendi tetapi penyakit metabolik yang melibatkan pengumpulan asid urik dan tindak balas keradangan kompleks dalam badan. Memahami proses ini membantu kita menyedari bahawa pencegahan dan kawalan gout memerlukan penjagaan diet, gaya hidup sihat dan pengurusan kesihatan metabolik secara menyeluruh.
Dr Noraziah Nordin seorang pensyarah di Fakulti Perubatan dan Sains Kesihatan, USIM.
Rujukan:
[1] Dalbeth, N., Choi, H. K., Joosten, L. A., Khanna, P. P., Matsuo, H., Perez-Ruiz, F., & Stamp, L. K. (2019). Gout (primer). Nature Reviews. Disease Primers, 5(1).
[2] Zhang, Y., Chen, S., Yuan, M., Xu, Y., & Xu, H. (2022). Gout and diet: a comprehensive review of mechanisms and management. Nutrients, 14(17), 3525.
[3] Batt, C.; Phipps-Green, A.J.; Black, M.A.; Cadzow, M.; Merriman, M.E.; Topless, R.; Gow, P.; Harrison, A.; Highton, J.; Jones, P.; et al. (2014). Sugar-sweetened beverage consumption: A risk factor for prevalent gout with SLC2A9 genotype-specific effects on serum urate and risk of gout. Ann. Rheum. 73, 2101–2106.
[4] Wan, Y.; Wang, F.; Yuan, J.; Li, J.; Jiang, D.; Zhang, J.; Li, H.; Wang, R.; Tang, J.; Huang, T.; et al. (2019). Effects of dietary fat on gut microbiota and faecal metabolites, and their relationship with cardiometabolic risk factors: A 6-month randomised controlled-feeding trial. Gut, 68, 1417–1429.